Naruszenia praw autorskich – zagadnienia podstawowe

W dobie postępującej cyfryzacji każdy z nas ma dostęp do ogromnej liczby rezultatów cudzej twórczości. Dotyczy to dzieł o rozmaitym charakterze, takich jak przykładowo fotografie, muzyka, filmy, dzieła literackie czy naukowe, które dostępne są obecnie na wyciągnięcie ręki. Z jednej strony jest to duże udogodnienie. Z drugiej strony, jest to też sytuacja, w której brak wiedzy co do dopuszczalnego zakresu korzystania z cudzych dzieł, może skutkować naruszeniem praw autorskich. Z tego powodu, trudno dziś przecenić znajomość podstawowych zasad ochrony tych praw.

Co obejmują prawa autorskie?

Przedmiotem praw autorskich jest każde dzieło, które da się uznać za utwór. Za utwór uznaje się z kolei dzieło, które stanowi rezultat działalności twórczej, czyli jest czymś nowym dla jego twórcy, a jednocześnie, posiada ono indywidualny charakter, czyli odróżnia się od innych dzieł tego samego rodzaju.

Nie sposób byłoby pokusić się o wymienienie wszystkich możliwych rodzajów utworów. W ślad za polską ustawą, wymienia się np.:

utwory literackie,
utwory audiowizualne (w tym filmy),
utwory plastyczne,
utwory muzyczne,
programy komputerowe,
utwory architektoniczne.

Z praktycznego punktu widzenia bardzo istotna jest wiedza, że ochrona utworu – czyli jego objęcie prawami autorskimi – rozpoczyna się automatycznie, z mocy samej ustawy. Zaczyna się ona z chwilą powstania utworu i nie wymaga dopełnienia jakichkolwiek formalności, takich jak np. wpis do rejestru. Oznacza to, że osoba rozważająca korzystanie z danego dzieła nie ma możliwości prostego sprawdzenia w rejestrze, czy podlega ono ochronie. Oznacza to również, że twórca często może nawet nie mieć świadomości, że przysługują mu prawa autorskie i może dochodzić ich ochrony.

Kiedy dochodzi do naruszenia praw autorskich?

Żeby odpowiedzieć na pytanie, kiedy dochodzi do naruszenia praw autorskich, należy najpierw odpowiedzieć na pytanie, jaki jest zakres tych praw.

Prawa autorskie dzielą się na dwie podstawowe grupy.

Do pierwszej grupy należą prawa o charakterze majątkowym, takie jak prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim oraz do pobierania wynagrodzenia za korzystanie z niego. Są to w pełni zbywalne prawa, którymi twórca może swobodnie dysponować, w tym przenosić je na inne osoby.

Do drugiej grupy należą natomiast prawa o charakterze osobistym, takie jak np. prawo do autorstwa oraz oznaczania utworu swoim imieniem i nazwiskiem. Są to prawa o charakterze niezbywalnym, które – przynajmniej na gruncie polskiego prawa – zawsze pozostają przy twórcy.

Do naruszenia ww. praw – zarówno majątkowych, jak i osobistych – dochodzi rzecz jasna zawsze wtedy, gdy dana osoba wkracza w ich zakres, pomimo że nie uzasadnia tego ani umowa z uprawnionym, ani ustawa.

W przypadku praw majątkowych, do naruszenia dochodzi najczęściej wówczas, gdy dana osoba po prostu korzysta z cudzego utworu, pomimo że ani nie nabyła do niego praw autorskich, ani nie uzyskała stosownego zezwolenia na korzystanie z niego (licencji), ani też nie działa w ramach żadnego z ustawowych wyjątków.

W przypadku praw osobistych, jednym z najbardziej typowych naruszeń jest tzw. plagiat, czyli sytuacja, w której dana osoba niezgodnie z prawdą przypisuje sobie autorstwo.

Plagiat

Wspomniany plagiat polega na przywłaszczeniu sobie autorstwa utworu lub wprowadzeniu co do niego w błąd.

Oczywistym przypadkiem jest tzw. plagiat jawny. Polega on na przypisaniu sobie całości albo znacznej części cudzego utworu, bez zmian albo z niewielkimi zmianami. Mniej oczywisty jest natomiast tzw. plagiat ukryty. Polega on na przejęciu z cudzego utworu tylko niektórych, twórczych elementów, a następnie ich zmianie, tak aby sprawić wrażenie, że jest się ich twórcą.

Utrwalanie, zwielokrotnianie i rozpowszechnianie cudzych utworów

Innym istotnym naruszeniem praw autorskich jest utrwalanie lub zwielokrotnianie cudzych utworów w celu ich rozpowszechnienia, jak również samo ich rozpowszechnienie – rzecz jasna, pomimo braku stosownych praw, licencji czy podstawy ustawowej.

Nieuprawnione utrwalanie lub zwielokrotnianie utworu stanowi naruszenie praw autorskich w każdym przypadku. Chodzi tutaj, przykładowo, o nagrywanie filmu w kinie czy koncertu za pomocą kamery. Niemniej, szczególnie dotkliwy z punktu widzenia twórcy i naganny z punktu widzenia naruszyciela jest przypadek, w którym takie czynności dokonywane są w celu rozpowszechnienia utworu. Rozpowszechnienie jest bowiem dalej idącym naruszeniem interesu uprawnionego, ponieważ oznacza de facto, że uprawniony traci kontrolę nad tym, do kogo i w jakiej liczbie egzemplarzy trafia jego dzieło.

Łatwo domyślić się, że nieuprawnione rozpowszechnienie samo w sobie również stanowi naruszenie praw autorskich. Może ono zostać dokonane zarówno przez osobę, która wcześniej nielegalnie utrwaliła lub zwielokrotniła utwór, jak również przez jakąkolwiek inną osobę, która w sposób nieuprawniony udostępnia utwór publiczności.

Naruszenia w Internecie

Na swoiste wyjęcie przed nawias zasługują przykłady naruszeń praw autorskich – poprzez opisane powyżej utrwalenie, zwielokrotnienie czy rozpowszechnienie – dokonywane z wykorzystaniem Internetu.

Na wyróżnienie zasługuje chociażby nielegalny streaming. Chodzi tutaj o sytuację, w której dana osoba w sposób nieuprawniony zamieszcza w Internecie filmy, seriale czy relacje na żywo z wydarzeń sportowych lub kulturalnych, umożliwiając każdemu ich obejrzenie.

Innym wartym wyróżnienia przypadkiem jest nieuprawnione udostępnianie cudzych utworów w social mediach. Jest on szczególnie istotny z tego względu, że chociaż większość społeczeństwa korzysta dziś z social mediów, to nie każdy wie, że nieuprawnione zamieszczenie we własnym poście cudzych treści, np. zdjęć, wypowiedzi, tekstów piosenek, stanowi naruszenie praw autorskich.

Wykorzystanie komercyjne w marketingu

Inną grupą naruszeń zasługującą na wyjęcie przed nawias są naruszenia związane z szeroko pojętym marketingiem, w tym reklamą.

Należy mieć świadomość, że nieuprawnione wykorzystanie w działaniach marketingowych cudzych grafik, haseł, tekstów, muzyki itp. również stanowi naruszenie praw autorskich. Oznacza to, że każde uatrakcyjnienie swoich treści marketingowych takimi materiałami powinno wiązać się z nabyciem stosownej licencji albo – co bardziej realne w przypadku materiałów tworzonych na zamówienie – nabyciem praw autorskich.

Dozwolony użytek

Nie można podejść kompleksowo do omówienia zagadnienia ochrony praw autorskich bez pochylenia się nad tzw. dozwolonym użytkiem. Chodzi tutaj o przypadki, w których wprawdzie wkraczamy w zakres praw autorskich, pomimo braku nabycia tych praw albo uzyskania licencji, niemniej czynimy to w przypadkach dozwolonych przez ustawę.

Dozwolonemu użytkowi chronionych utworów można byłoby w zasadzie poświęcić osobny artykuł. Na ten moment wystarczające jest wskazanie na tzw. dozwolony użytek osobisty. Z powołaniem na taki dozwolony użytek, jeżeli wcześniej nabyliśmy legalnie egzemplarz utworu, możemy korzystać z niego dla własnych celów. Chodzi rzecz jasna o takie korzystanie z utworu, które w braku przewidzenia przez ustawę dozwolonego użytku stanowiłoby naruszenie praw autorskich. Oznacza to, przykładowo, że w przypadku legalnego nabycia egzemplarza książki, możemy nie tylko ją przeczytać, lecz również skserować (czyli dokonać jej zwielokrotnienia), niemniej pod warunkiem, że uczynimy to w celach osobistych. Ograniczenie do celów osobistych oznacza, że takiej skserowanej książki nie możemy następnie, przykładowo, oferować do sprzedaży na portalach aukcyjnych. Podobnie, możemy wykonać skan takiej książki i umieścić go na dysku swojego komputera, niemniej nie możemy umieścić go na stronie internetowej i umożliwiać jego pobranie przez osoby trzecie. Dozwolony użytek rozciąga się też na osoby, które z nabywcą egzemplarza utworu pozostają w związku osobistym. Oznacza on pokrewieństwo, powinowactwo oraz pozostawanie w stosunku towarzyskim. Oczywiście wskazana jest rozsądna interpretacja powyższego, zwłaszcza tzw. stosunku towarzyskiego.

Co grozi za naruszenie praw autorskich?

Na zakończenie trzeba wspomnieć, że z tytułu naruszenia praw autorskich, grożą dwa rodzaje konsekwencji.

Konsekwencjami pierwszego rodzaju są konsekwencje cywilnoprawne. Oznacza to, że w razie naruszenia praw autorskich, musimy liczyć się np. z koniecznością zapłaty odszkodowania albo dwukrotności kwoty, którą zapłacilibyśmy uprawnionemu, gdybyśmy nabyli od niego licencję.

Drugi rodzaj konsekwencji, to znacznie dotkliwsze konsekwencje na gruncie prawa karnego. Być może nie jest to oczywiste, ale niektóre naruszenia praw autorskich stanowią poważne przestępstwa zagrożone nawet karą pozbawienia wolności. Przykładowo, w przypadku popełnienia tzw. plagiatu, sprawca musi liczyć się z karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat trzech.